Hoe Word Ik Een Dissident

We schrijven half juni 2026. Is niet kijken naar een gecorrumpeerd WK (nou ja Oranje dan vooruit, eventjes, niet meer dan anderhalf uur) een vorm van dissidentie? Misschien als een voetballand, een voetballer, zou besluiten niet deel te nemen. Of zou het dan alleen maar gaan over het middel en niet over het doel? Als ik niet kijk zullen de kijkcijfers niet drastisch dalen. Zo ook wordt het resort in Albanië niet kleiner, worden vredesbestanden niet minder gebombardeerd, worden migranten en hun woningen evengoed in brand gestoken. Van Belfast over Loosdrecht naar Nuenen, het is maar een kleine stap. Ik kijk naar de documentaire over Etty Hillesum, wat zou ik gedaan hebben als ik op transport moest in 1943 en iemand anders in mijn plaats kon laten gaan?

Wat is dissidentie?

Boeken over verzet en activisme zijn in het Nederlandse taalgebied in. Denk aan Roel Meijvis (Waar Verzet Begint, 2025), Chris Keulemans (Gastvrijheid, 2021, Verzet, 2024 en Vriendschap, 2026), die de nadruk leggen op activisme en verzet. Is dissidentie de kiem van verzet en activisme? Kunnen wij dissidenten worden? En moet dat? Beckerman ziet dissidentie als, letterlijk, het apart gaan zitten. Hij steunt op Hannah Arendt (wie niet?) en vanuit haar op de vraag of ik met mezelf kan leven als ik op een bepaalde manier denk. En handel. Het is dus vooreerst een persoonlijke daad ongeacht of die maatschappelijk opgepikt wordt. Als een activiste van Extinction Rebellion de autoweg blokkeert heeft iemand er last van, als iemand te snel rijdt, onder invloed van alcohol of smartphone, kan men uit de bocht vliegen, kunnen doden vallen en het gebeurt ook. Hoe kan die dader met die daad leven, zichzelf en anderen onder ogen komen? Als ik niet naar het WK kijk ben ik een dissident die niemand opmerkt en waar niemand last van heeft. Heeft het dan nog zin? Op die sluimerende vragen gaat Beckerman in. Het gaat over keuzes die we existentieel en persoonlijk maken.

GB antwoordt met Václav Havel: een dissident is iemand die in de waarheid leeft.  Wat is waarheid? Zijn verwijzingen naar Alexei Navalny, Ai Weiwei en Etty Hillesum gaan wel een hele stap verder, het waren, gewild of niet, meer dan zomaar dissidenten, het werden activisten die doelbewust trotseerden en de gevolgen voorzagen en accepteerden. GB definieert dissidentie als een manier van verzet, niet als daad maar als een manier van zijn, als existentie. In de modus van bezinning en betekenis staan. Om dat te bereiken heeft hij tien raadgevingen die als clichés klinken maar een eigen betekenis krijgen of opnieuw opgepoetst worden. Bij een eerste lezing lijkt het alsof het, soms elkaar tegensprekende evidenties zijn; dingen die je uiteraard al doet soms bewust, soms gedwongen. En ze hadden ook anders, logischer in volgorde gezet kunnen worden. En je zou er ook een aantal andere tegenover kunnen stellen of spiegelen.  Wees alleen bijvoorbeeld, maar ik zou er ook tegenover willen stellen: wees samen.

Kunst als voorbeeld

Ik heb pas ervaren wat de dissidente betekenis van kunst kan zijn, door mijn partner. Hij leerde me anders, dieper kijken, niet alleen zien wat er geschilderd of gebeiteld staat, maar de betekenis die eronder zit. Wees rationeel is ook zoiets. Maar evengoed: wees emotioneel als je emotie maar ziet als een beginpunt en niet als een eindpunt. Wees grappig, maar soms is ironie of cynisme zelfs het verrassende antwoord.

De Dwaze Moeders op het Plazo de Mayo in Buenos Aires, verrasten de militairen niet met gewapend verzet maar met pannen voorgekookte machteloosheid waar militairen niet zo snel een antwoord op wisten. Vuur kunnen ze beantwoorden, damp van machteloze woede niet. Wees oplettend, roekeloos en loyaal. Het gaat niet altijd samen. De kunstenaar is iemand wiens antenne op doordringend zien is afgesteld, net als de woordkunstenaar die woorden in hun betekenis openbreekt.  Dictators verbranden of verbieden boeken, kunst omdat ze de betekenis niet vatten, niet kunnen opleggen. 

Voorbeelden als inspiratie

Wees overtuigd van jezelf lijkt daar wat tegenin te gaan. Mooi is als Mara van der Lugt aangehaald wordt (hoe zouden ze elkaar kennen?) in de titel van haar werk Hoopvol Pessimisme (2025). Een tegenstelling met Tommy Wieringa die schreef over optimisme zonder hoop, wat niet meer lijkt dan een zucht, iets wat voorbijgaat zonder diepte, een blad in de wind. Hoop is een ondertoon, een Leitmotiv, ook als het minder gaat. GB beroept zich vaak op dezelfde auteurs: Václav Havel, Hannah Arendt, Etty Hillesum, Simone Weil, de Tweede Wereldoorlog als ijkpunt, bezinningsoord.  Maar ook op Albert Camus in zijn tegenspraak (dissidentie?) met Jean-Paul Sartre. Is de mens meer dan een Sisyphus, die iedere keer weer een rotsblok de berg opduwt en opzij moet springen om niet verpletterd te worden als hij het niet meer kan houden? Misschien is de dissident iemand die losse steentjes de berg oprolt, of een sneeuwbal in de wetenschap dat er misschien ooit een lawine uit voortkomt. 

Wat maakt het persoonlijk

Beckerman schrijft heel toegankelijk en verfrissend. Hij rakelt op, harkt bijeen wat de lezer al wist maar begraven heeft. Bereikbare goede raad die nog moet worden omgebogen op de eigen leest. Verontwaardiging om Palestijnen, Libanon, zeven vinkjes, zelfsturende intelligentie die moreel onbestuurbaar wordt. Een existentieel handvat dat ook persoonlijk wordt.  Niet iedereen confronteert. Klein beginnen met dissidentie en daarin groeien, het proces dat ook Etty Hillesum doorgemaakt heeft. GB eindigt met Hannah Arendt over wat zij nataliteit noemt. Ze gelooft niet, schrijft GB, dat alles uiteindelijk wel goed komt. Wel dat je altijd opnieuw kunt beginnen. Dissidentie is, GB lezend, een beginnende daad van verzet tegen gemakzucht, tegen fatalisme, tegen mezelf als berustend. Het is een wake-up call, het is even aan de zijlijn staan, niet om te roepen maar om stil te staan waar ik mee bezig ben. Het is opnieuw durven beginnen, Sisyphus. Het is me voorbereiden op ethisch handelen, door te beginnen het eigen moreel kompas goed in te stellen. Door dingen en gebeurtenissen niet meer evident te vinden als ze in het journaal passeren, verontwaardiging oproepen, lucht geven en recycleren in handelen. Door, we zijn terug bij Hannah Arendt, altijd opnieuw te beginnen. Door ontmenselijking niet evident te vinden maar er menselijkheid tegenover te stellen. GB laat ons door clichés nieuw leven in te blazen, ons moreel kompas scherper te stellen. Op het Noorderlicht van de hoop. Ik word dissident door niet te Wachten op Godot (Samuel Beckett), maar hem tegemoet te gaan. 

Wilfried Vanneste, Vrije Gedachten, Zeeland, 20 juni 2026