Onze waardering:
5/5

Ian Kershaw | Persoonlijkheid En Macht

Ian Kershaw (Oldham, Lancashire, VK, 1943) is een Brits historicus, die wereldfaam verwierf  door zijn boeken over Nazi Duitsland en Hitler, maar zijn kennis reikt veel verder en getuigt van een gedegen kennis over het Europees continent in de afgelopen eeuw. Tot aan zijn pensioen was hij professor aan de universiteit van Sheffield en was hij adviseur voor een aantal BBC documentaires. Hij was een leidende leerling van de vermaarde Duitse historicus Martin Broszat, bekend als een van de meest vooraanstaande geleerden over Nazi Duitsland. Dit is zijn 27e boek sinds zijn eerste uitgave werd gepubliceerd in 1969.

Titel       : Persoonlijheid en Macht
Subtitel : Politieke Leiders die het
moderne Europa veranderden
Auteur : Ian Kershaw

Uitgever        : Spectrum
Druk              : Gebonden
Eerste Druk: 29 september 2022
Pagina’s        : 528, waarvan 69 pagina’s noten

Vooral de eerste helft van de 20e eeuw in Europa werd gekenmerkt door onderdrukking, onrust, en oorlogen met een nog steeds onvoorstelbaar aantal doden tot gevolg. De wederopbouw, met hulp van de VS en hun Marshall plan, zorgde er voor dat dat er een bescheiden welvaart ontstond, die in de decennia daarna sterk toenam. Aan het eind van de eeuw hebben we een ongekend welvaartsniveau bereikt. Is dit de verdienste van de belangrijkste leiders door de eeuw heen, waren het de omstandigheden van de tijdgeest of een combinatie van beiden die de geschiedenis zo sterk hebben beïnvloed?

“Door recente ervaringen met het leiderschap van Donald Trump, Vladimir Poetin, Xi Jinping, Recep Tayyip Erdoğan en andere ‘sterke leiders’ heeft deze vraag wel nieuwe relevantie gekregen”, stelt de schrijver terecht in zijn voorwoord, geschreven in oktober 2021, 4 maanden voor de inval van Rusland in Oekraïne.

Persoonlijkheid en Macht gaat weliswaar over de 12 meest bepalende leiders van de vorige eeuw in chronologische volgorde, maar gezien hun rol, geeft dit boek ook een indringend beeld van de gebeurtenissen die de geschiedenis in belangrijke mate hebben bepaald. Het laat zien van waar we komen, wat ons heeft gevormd maar ook welke dreiging er inmiddels weer is ontstaan. Vrede, democratie en welvaart zijn geen vanzelfsprekendheid, zoals we daar op wrede wijze sinds 24 februari 2022 mee zijn  geconfronteerd. De schrijver laat overtuigend zien dat de geschiedenis ons leert niet naïef te zijn en alert te blijven. Elke leider heeft een hoofdstuk gekregen waarbij een soortgelijke structuur is toegepast. Rusland en Duitsland worden elk vertegenwoordigd door drie leiders, waarbij de ontwikkelingen van beide grootmachten tegenovergesteld aan elkaar zijn. Onderstaand een nadere toelichting op de rol van deze twee landen en het land dat ondanks haar bescheiden rol een bepalende invloed op het Europa van nu heeft gehad.

Rusland, een geschiedenis van repressie en onvoorstelbaar geweld

Al onder het bewind van de tsaar werden politieke tegenstanders opgepakt. Lenin verheerlijkte al het gebruik van terreur in zijn boek Staat en Revolutie (1917) om de kapitalistische klasse te vernietigen. Op 7 december 1917, 42 dagen nadat hij aan de macht kwam, liet hij de Sovnarkom (bolsjewistisch kabinet) de ‘Buitengewone Commissie’ instellen, beter bekend als de Tjeka, de geheime politie die alle politieke tegenstanders uitschakelde. Het aantal slachtoffers door de Tjeka, onder meer door standrechtelijk executies tijdens de burgeroorlog is onbekend maar wordt geschat op enkele honderdduizenden. Stalin voerde een extreem wreed terreurbewind, waarbij grote groepen onschuldige burgers zijn omgekomen. Naar schatting 4 tot 5 miljoen mensen zijn geëxecuteerd en nog eens 5 miljoen mensen zijn door de hongersnood omgekomen. De overwinning op nazi-Duitsland heeft minstens 25 miljoen mensenlevens gekost, van wie zo’n 17 miljoen burgers. Met uitzondering van de periode Michael Gorbatsjov (1985-1991), de onbegrepen moderne leider die Rusland wilde veranderen, deels naar Westers voorbeeld, hij erfde een natie in zwaar verval, en een korte periode onder Jeltsin (1990-1991), kende Rusland geen democratie. Hoewel Vladimir Poetin (vanaf 1991) in eerste instantie orde schiep in de chaos is hij snel verworden tot een oorlogszuchtige dictator, die terug grijpt naar de politiek van Stalin en Rusland het laatste jaar sterk heeft geïsoleerd in de wereld.  Het is dan ook niet reëel te verwachten dat Russen nu opstaan tegen hun leider.

Groot-Brittanië, motor achter de vorming van de geallieerden

De visie, vastberadenheid en overtuigingskracht van Winston Churchill hebben een bepalende invloed op het huidige Europa gehad. Winston Churchill wist Franklin D. Roosevelt te overtuigen Europa te steunen, van doorslaggevend belang om de strijd tegen Adolf Hitler te winnen. In de tweede helft van jaren tachtig zou het vertrouwen van Margaret Thatcher in de Russische leider Michail Gorbatsjov hebben bijgedragen in een snel verbeterende relatie met de Amerikaanse president Ronald Reagan, haar rol in de Europese politiek is bescheiden.

Duitsland, een achtbaan van facisme naar een voorbeeldige politiek

Zeker in West Europa is Adolf Hitler de bekendste van alle leiders, maar zoals de schrijver al in voorgaande boeken heeft onderzocht, broeide het nazisme en het anti-semitisme al in de maatschappij, en heeft Adolf Hitler dit verder aangewakkerd. Opvallend is het grote verschil in ontwikkeling na de Tweede Oorlog tussen Rusland en Duitsland. Konrad Adenauer vond het veel belangrijker samen te werken met de VS in plaats voor een versnelde samenvoeging van de Bondsrepubliek Duistland (BDR) en de Duitse Democratische Republiek (DDR) te kiezen, waardoor Stalin geen kans kreeg Duitsland onder Sovjet invloed te brengen.

Waar Rusland zichzelf steeds verder heeft afgezet tegen Europa is Duitsland de democratische en economische motor van Europa geworden. Weliswaar op geheel eigenzinnige wijze heeft Frankrijk dit mede mogelijk gemaakt. De Franse-Duitse as blijft een wezenlijke component in de ontwikkeling van Europa.

Italië, Frankrijk, Spanje en Joegoslavië

Minder bekend zijn de rollen in de geschiedenis  van respectievelijk Benito Mussolino, Charles de Gaulle, Francisco Franco en Josep Broz Tito, maar deze mogelijke lacunes worden deskundig gevuld door de schrijver, hij schetst de rol en invloed van deze landen en hun leiders in en op de Europese ontwikkelingen tijdens en na de Tweede Wereldoorlog, waarbij het toeval vaak een relatief grote rol heeft gespeeld, maar grote de impact van hun leiderschap opname in dit boek verklaart. Zij hebben op hun geheel eigen wijze een stempel gedrukt op de ontwikkelingen in hun en omringende landen.

Citaat

“De liberale democratie in westerse stijl is beslist moeilijker beheersbaar geworden. Populisme, waarin de natie boven alles wordt gesteld, is een politieke kracht die gevestigde democratische waarden kan uithollen en is moeilijk te bestrijden. De emotionele aantrekkingskracht van identiteitspolitiek, een diepe bron die populisme kan aanboren, is niet erg gevoelig voor rationele , objectieve argumenten”.

Opmerkelijk

Dit boek gaat over Europa, dus niet-Europese leiders worden begrijpelijkerwijs niet besproken. Daarom blijft de vraag onbeantwoord waarom Rusland na de dood van Stalin (1953) op dezelfde voet voortging, terwijl China na de dood van Mao Zedong (1976) een ander beleid ging voeren. De Communistische Partij bleef weliswaar leidend, maar de economie maakte een enorme groei door en is inmiddels de tweede economie van de wereld.

Conclusie

Dit boek is een aanrader voor iedereen die wil begrijpen waar we staan, welke belangen er op het spel staan en dat de waarden waar we in Europa voor staan een prijs hebben. Het wordt steeds duidelijker dat we ons bevinden in een kantelend tijdsgewricht, van een bipolaire naar een multipolaire wereld, waarbij de onzekerheid toeneemt en een leiderschap is vereist dat bereid is moeilijke beslissingen te nemen om onze belangen veilig te stellen. Winston Churchill en Konrad Adenauer zouden daarbij een belangrijke inspiratie moeten en kunnen zijn.

Naar aanleiding van zijn vorige boek Een Naoorlogse Achtbaan, Europa 1950 – 2017, schreef de New York Times: “Geschiedenis van episch formaat […] zou door iedereen gelezen moeten worden”. Dat geld zeker ook voor dit boek.

 

Frans Gzella, 24 maart 2023

Ian Kershaw | Persoonlijkheid En Macht