Rivier Van Bloed

De schrijver maakte een reis over de Wolga, de slagader van Rusland, van haar bron in het dorpje Volgoverchovje, in de Valdajmoerassen, 450 km ten noordwesten van Moskou tot aan de stad Astrachan, aan het begin van de rivierdelta, 100 km van de Kaspische Zee. De reis begint in een dorpje dat bestaat uit voornamelijk vervallen houten huizen waar de tijd lijkt te hebben stil gestaan, en eindigt 3.530 km zuidoostwaarts, in een stad van meer dan een half miljoen inwoners met 125 nationaliteiten die vreedzaam met elkaar samenleven en de stad een exotisch karakter geven. Het eerste stuk tot aan aan Moskou legt hij nog af per auto, het laatste stuk vanaf de stad Wolgograd per nachttrein, omdat er op korte termijn geen bootverbinding beschikbaar is.

Een geschiedenis, geduid aan de hand van bezoeken aan steden langs de Wolga

Tijdens de bootreis aan boord van het riviercruiseschip Zwanenmeer, loopt het schip een groot aantal plaatsen aan. Het blijkt dat veel Russen die in de geschiedenis van de Sovjet Unie een rol hebben gespeeld, hun wieg in een plaats aan de Wolga hadden staan, of zich later tot een van de steden voelde aangetrokken en er naar verhuisden, of er in ieder geval tijdelijk woonden. Toegang via het water blijkt een grote invloed te hebben gehad, waarbij bloeiende handelssteden floreerden onder invloed van bezoekers uit alle windstreken, niet alleen uit Rusland maar ook uit verre landen daarbuiten, zowel uit het Westen, als het Oosten, al van ver voor het ontstaan van het huidige Rusland en de Sovjet Unie. Waar veel landen hun handel dankten aan hun directe ligging zee, heeft in Rusland deze rivier een hoofdrol gespeeld, voor zover bekend al vanaf de 11^e en 12^e eeuw.

Het bloedbad van Tver

Indrukwekkend is het relaas van zijn bezoek aan Tver en Mednoje. “Tussen 5 april en 21 mei 1940, had de NKVD, Stalins bloeddorstige geheime politie hier 6.311 Poolse officieren, door middel van een nekschot, geëxecuteerd en daarna in het geheim in kuilen in het dorp Mednoje, 28 km ten westen van Tver, begraven. [..] Deze moorden maakten deel uit van een massa executie van 22.000 Poolse officieren en leden van de Poolse elite in het bos van Katyn, in de buurt van Smolensk, 400 km verderop.” De propaganda beweerde lang dat het soldaten van het Rode Leger betrof, maar in 1990 gaf Michail Gorbatsjov toe dat de NKVD verantwoordelijk was voor dit bloedbad. Eindelijk kon er een monument worden opgericht.  Onder Poetin probeert men ook hier weer een gepaste propaganda draai aan te geven. 

Schrijvers

Het lijkt wel of alle schrijvers uit de rijke Russische literatuur de revue passeren, van weinig bekend tot beroemd, alleen in Rusland of behorend tot de top van de wereldliteratuur. Zoals MK het zelf omschrijft: “Juist die combinatie van de boeken van grote schrijvers zoals  Dostojevski, Tsjechov, Toergenjev en Tolstoj, en de wrede soms absurdistische, maar vooral tragische geschiedenis van hun land, heeft mij altijd in Rusland aangetrokken. [..] Dat veranderde in 1989. Afgestudeerd als historicus op de mensjewieken, de verliezers van de Russische revolutie, en met het voornemen een boek over hen te schrijven, vertrok in naar de toenmalige Sovjet-Unie. Eindelijk zag ik de samenleving waarover ik zo gelezen had in het echt. En alles bleek nog absurdistischer dan ik had verwacht.” En dat terwijl dit de periode zou blijken te worden waarin Michail Gorbatsjov zou aantreden (15 maart 1990 t/m 25 december 1991). De klassiekers zijn genoegzaam bekend, daartoe behoort ook Vasili Grossman. Als ik een boek zou moeten kiezen om de gewone Rus een beetje te kunnen begrijpen dan zou het waarschijnlijk Oblomov (1859) worden, van Ivan Gontsjarov (1812-1891). 

Maar er wordt natuurlijk niet alleen aan schrijvers, kunstenaars en politici aandacht besteed. Ook Toljatti wordt aangedaan, de autostad van Rusland, waar Lada en sinds de oorlog in Oekraïne ook tanks, kanonnen en drones worden geproduceerd. Het land is altijd afhankelijk geweest van westerse kennis en technologie. Zo werd hier de Fiat 124 de basis voor de Zjigoeli, bij ons beter bekend onder zijn exportnaam Lada geproduceerd, dankzij de Italiaanse communistenleider Palmiro Togliatti. Het verklaart tevens de naam van de stad die voorheen aan Stavropol grensde en door de bouw van de waterkrachtcentrale van Zjigoeljovsk tussen 1950 en 1957 grotendeels onder water verdween.

“Uit de mens werd al het menselijke verdreven”.

Wreedheid

Bovenstaande uitspraak is van de schrijfster Sana Valiulina (1964), geboren in het Estse Tallin. Zij studeerde Scandinavistiek en woont sinds 1989 in Nederland. In de serie zomergasten van 2024 was zij een indrukwekkende gast. Sinds 2000 verschenen van haar 10 boeken. Haar laatste boek Waar Alle Wegen Ophouden (2024) gaat over haar vader. MK verhaalt over hem in het hoofdstuk de eeuwige oorlog. 

Naast de rijkdom van de Russische cultuur, in dit boek vooral de literatuur, zijn onderdrukking en wreedheid de rode draad in de lange Russische geschiedenis. Dat was al zo in de tijd van de tsaren, maar nam ongekende vormen aan onder Stalin. Het aantal slachtoffers onder zijn bewind wordt geschat op 28 miljoen mensen, met pieken tijdens de hongersnood in de Oekraïne en de Tweede Wereldoorlog. Daarbij moet worden aangetekend, dat ook al onder de zogenaamde milde Lenin, 1,5 miljoen Russen het slachtoffer waren van zijn bewind.

Het verschrikkelijkste voorbeeld wordt verteld door de prominente, in eigen land verboden schrijver Vasili Grossman (1905-1964), schrijver van Stalingrad (1956/2024) en Leven en Lot (1960/2008). Stalin liet zijn soldaten standrechtelijk fusilleren als ze op her slagveld ook maar één stap terug deden.

Soortgelijke ervaringen hebben ons in het begin van de oorlog ook bereikt van het Russische front in de oorlog met Oekraïne.  (Deze week komt zijn autobiografie uit: Alles Stroomt).

In het hoofdstuk De Poort Naar Azië, laat MK ons kennis maken met de met schrijfster van De Trein Naar Samarkand (2021). De in Kazan geboren Tartaarse Guzel Jachina vertelt “het verhaal van een treinreis van vijfhonderd weeskinderen, die in 1923 vanuit het hongerende Wolgagebied naar het voedselrijke zuiden worden geëvacueerd. Hun tocht is er een vol ontberingen. Wat me in haar boek vooral fascineert is de combinatie van een onbaatzuchtig geloof in de opbouw van een betere wereld en de onvoorstelbare en vooral onmenselijke wreedheid die daarmee gepaard gaat. Alsof alles per se kapot moest worden gemaakt om op de ruïnes daarvan iets nieuws te kunnen bouwen. [..] Dat de trauma’s van die tijd nog altijd niet zijn verwerkt, bleek volgens haar opnieuw toen Poetin op 24 februari 2022 Oekraïne binnenviel en menige Rus zich in stilzwijgen hulde – zo groot was ieders angst om bij de staat op te vallen en te worden gearresteerd. En daarmee maakte het moderne Rusland een duik in de diepte van zijn gewelddadige verleden.” 

“In vijf jaar kan alles in Rusland veranderen, maar in tweehonderd jaar verandert er niets.”

Toekomst

Bovenstaande uitspraak is van de journalist en schrijfster Svetlana Alexijevitsj (1948), geboren in het Oekraïense Stanyslkav, uit een Wit-Russische vader en Oekraïense moeder, beiden leraar. Zij schreef een zestal boeken, waaronder het internationaal geroemde Het Einde Van De Rode Mens (2013). Zij ontving meer dan 28 prijzen uit tal van Europese landen. In 2015 ontving zij de Nobelprijs voor de literatuur.

Gedurende het lezen van dit boek begon ik me steeds meer af te vragen of Rusland ooit ook maar een enigszins “normaal” land zou kunnen zijn. In het laatste hoofdstuk schrijft MK: “Tijdens mijn reis vraag ik me voortdurend af of de geschiedenis ook anders had kunnen verlopen als Rusland bekwame, fatsoenlijke bestuurders zou hebben gehad.” Die waren er wel degelijk. In 1879 werd Michail Loris-Melikov tot gouverneur benoemd toen er een pestepidemie uitbrak. Zijn ongewoon voortvarende aanpak was uiterst effectief. Hierna haalde de tsaar hem naar Sint Petersburg. Zijn plannen werden afgeschoten nog voordat ze konden worden geïmplementeerd door de nieuwe tsaar Alexander III, na de moord  op Alexander II. Loris-Melikov nam ontslag en trok zich tot aan zijn dood terug in het Zuid-Franse Nice. Na de periode van Stalin, waren er leiders zoals de econoom Joeri Andropov, die Michail Gorbatsjov aanstelde en die op zijn beurt de herstructureringsideeën van Andropov ten uitvoer wilde brengen. 

Maar zoals Ian Kershaw beschrijft in zijn boek Persoonlijkheid En Macht, Politieke Leiders Die Het Moderne Europa Veranderden(2022) in het hoofdstuk over Michail Gorbatsjov: Sloper Van De Sovjet Unie, Maker van een nieuw Europa: “had hij zich ontwikkeld tot een sociaal democraat in westerse stijl. Hij verkoos  vrijheid boven onderdanigheid voor zijn volk. Maar hij realiseerde zich maar langzaam, àls hij het uiteindelijk al besefte, dat de structuren van de Sovjet-Unie onverenigbaar waren met de sociaal democratie op basis van persoonlijke keuze, individuele vrijheden en politieke onafhankelijkheid. Die principes waren aantrekkelijk voor de overgrote meerderheid van de bevolking – totdat hun levensstandaard instortte. Maar de ontplooiing ervan, zoals onder Gorbatsjov in toenemende mate mogelijk was, tastte op den duur onvermijdelijk de banden aan die het politieke systeem van de Sovjet Unie bijeen hielden.”

Russische Ziel

Zoals ook Hubert Smeets, een andere goed ingevoerde Rusland kenner, waagt ook MK zich niet aan een mogelijke omschrijving van een Russische ziel. Al in zijn inleiding schrijft hij: “Zelf heb ik weinig op met het eeuwige gedweep met de Russische ziel, die niet alleen het gevolg zou zijn van de wrede  geschiedenis van Rusland, maar ook de onmetelijkheid van het land, dat een zesde van de planeet Aarde in beslag neemt. Net als Tsjechov en Nabokov beschouw ik dat beroep op de ziel vooral als een excuus om onverschillig toe te kijken hoe alles om je heen in de soep loopt. Of neem Ilf en Jevgeni Petrov, het illustere komische schrijversduo uit de jaren twintig. In hun schelmenromans laten zij als geen ander zien dat ook in de beginjaren van het communisme vrijwel niemand zin had om zich uit te sloven voor de opbouw van een heilstaat, zoals ze dat voor 1917 ook niet deden voor de landeigenaren en de fabrieksdirecteuren.”

In het boek De Toekomst Is Geschiedenis, De Terugkeer Van Het Totalitaire Rusland (2018) van Masha Gessen, haalt deze auteur 6 Russen aan, vier geboren halverwege de jaren tachtig die de helft van hun leven onder Poetin doorbrachten en twee oudere Russen. De Kremlinideoloog en extreemrechtse, nationalistische filosoof Aleksandr Doegin (1962) en de socioloog Lev Goedkov (1946), van opinieonderzoeksbureau Levada, twee tegenpolen. De homo sovieticus, een term gemunt door de schrijver Aleksandr Zinovjev (19922-2006), werd wetenschappelijk gearticuleerd door opinieonderzoeker Joeri Levada. Het belangrijkste kenmerk van die Sovjetmens is dat hem of haar geen ruimte voor zichzelf wordt gegund. Beroofd van zijn individualiteit en daardoor niet in staat tot betekenisvolle interactie met anderen, vereenzaamt hij, waardoor hij de perfecte onderdaan wordt in een dictatuur.

Conclusie

Hoewel weinig hoopvol geeft MK ons een fascinerende inkijk in de geschiedenis van Rusland. Regelmatig spreekt hij in bedekte termen zijn teleurstelling uit over de terugkeer naar de oude politiek, die onder Poetin lijkt terug te keren naar de wreedste periode uit haar geschiedenis, het tijdperk van Stalin. 

Zijn diepgaande kennis van de Russische cultuur en maatschappij, in combinatie met zijn gave om op elk niveau met mensen te kunnen communiceren, brengen het land en haar cultuur tot leven, een bijna onmogelijk maar bijzonder gelaagde opgave.

Op de laatste bladzijden refereert hij aan muziek die uit een huis aan de Wolga schalt, hij herkent de prelude van Modest Moessorgski’s opera Chovansjtsjina en schrijft: “Deze mythische klanken zijn verbonden met het Russische verleden en hebben zich onomkeerbaar genesteld in de mentaliteit van het Russische volk. Ze vertolken de vreselijkste wreedheden en zijn tegelijkertijd van een ongekende schoonheid en een diep religieus gevoel dat zelfs bij ongelovigen bewondering afdwingt.”    

Dit zou ook bij de lezer ook een kleine haat-liefde verhouding voor het land kunnen opwekken, dat laatste overkwam mij na het lezen van dit boek.

Het is aan de Russen om te bepalen of zij verder willen als “Het Leven In De Leugen” of in  “Het Leven In De Waarheid” zoals Václav Havel schrijft in zijn essay De Macht Der Machtelozen (Nexus 38/2004), het essay waaraan de Canadese premier Mark Carney refereerde op dinsdag 20 januari jl. in zijn indrukwekkende speech op het podium van het World Economic Forum in Davos.  

Rivier van Bloed heeft mij nieuwsgierig gemaakt naar zijn boek De Klank Van De Heilstaat, Musici  In De Tijd Van Stalin, dat verscheen in 2021. Want behalve een rijke literatuur levert Rusland ook een belangrijke bijdrage aan de klassieke muziek, niet alleen wat betreft componisten maar ook uitvoerenden. De Russische school staat ook nu bekend om zijn gedrevenheid en virtuositeit.   

Naschrift

Voor de lezers die willen begrijpen waarom Poetin op 24 februari 2022 Oekraïne binnenviel, kwam er een maand later een geactualiseerde en uitgebreide editie uit van Michel Krielaars boek Het Kleine Koude Front uit 2014.

Voor een meer economische kijk op het land, wijzen we op het boek van Hubert Smeets “De Wraak Van Poetin” uit 2015. Hoewel het boek al iets ouder is, is er in grote lijnen niet veel veranderde, behalve dat er steeds meer indicaties zijn dat het land deze oorlog economisch niet al te lang meer kan volhouden. (zie ook https://vrijegedachten.eu/de-wraak-van-poetin/)

Frans Gzella, Vrije Gedachten, Zeeland, 10 februari 2026.